Pożary obejmujące księgozbiory należą do szczególnie trudnych zdarzeń z punktu widzenia ochrony mienia. W przypadku książek wartość strat nie ogranicza się wyłącznie do kosztów zakupu nowych egzemplarzy. W bibliotekach, archiwach, muzeach oraz kolekcjach prywatnych często znajdują się wydawnictwa posiadające znaczenie historyczne, naukowe lub kolekcjonerskie, niemożliwe do odtworzenia po zniszczeniu. Z tego powodu podczas działań gaśniczych duże znaczenie ma nie tylko szybkie ugaszenie pożaru, ale również ograniczenie skutków działania środków gaśniczych. W wielu sytuacjach niewłaściwie dobrana metoda gaszenia może spowodować uszkodzenia porównywalne z samym oddziaływaniem ognia.

Dlaczego pożary książek rozwijają się bardzo szybko?

Papier stanowi materiał zaliczany do grupy substancji stałych palnych, klasyfikowanych jako pożary grupy A. Książki przechowywane na regałach tworzą duże skupiska materiału palnego o znacznej powierzchni spalania. Pomiędzy poszczególnymi egzemplarzami występują szczeliny umożliwiające swobodny przepływ powietrza, sprzyjający rozwojowi ognia. W momencie zapłonu pojedynczej publikacji płomienie mogą bardzo szybko przenieść się na kolejne półki oraz sąsiednie regały. Dodatkowym problemem stają się wysokie temperatury prowadzące do zwęglenia papieru, uszkodzenia opraw oraz wydzielania dużych ilości dymu. W pomieszczeniach magazynowych lub bibliotecznych pożar może w krótkim czasie objąć tysiące woluminów, powodując rozległe straty materialne.

Woda skutecznie gasi papier, ale może powodować dodatkowe uszkodzenia

Podstawowym środkiem gaśniczym wykorzystywanym do zwalczania pożarów papieru pozostaje woda. Jej działanie polega przede wszystkim na odbieraniu energii cieplnej oraz obniżaniu temperatury materiału palnego poniżej punktu umożliwiającego dalsze spalanie. W przypadku pożarów książek skuteczność gaśnicza wody jest bardzo wysoka, jednak należy pamiętać, że kontakt papieru z dużą ilością wilgoci prowadzi do deformacji stron, uszkodzeń opraw oraz rozwoju mikroorganizmów. W bibliotekach i archiwach skutki zalania mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy po zakończeniu pożaru. Z tego powodu podczas ratowania cennych zbiorów strażacy starają się ograniczać ilość stosowanej wody do minimum niezbędnego do ugaszenia ognia.

Mgła wodna pozwala ograniczyć skutki zalania księgozbioru

W obiektach przechowujących cenne dokumenty coraz większym zainteresowaniem cieszą się systemy wykorzystujące mgłę wodną. Przykładem gaśnicy odpowiedniej do gaszenia księgozbiorów jest Gaśnica wodna mgłowa GWM-6x AF - KZWM Ogniochron. Technologia ta opiera się na rozpraszaniu bardzo drobnych kropelek wody tworzących chmurę skutecznie odbierającą ciepło z otoczenia. W porównaniu z klasycznymi instalacjami tryskaczowymi zużycie wody jest znacznie mniejsze, co przekłada się na ograniczenie szkód popożarowych. Drobne krople szybko odparowują, chłodząc płomienie i zmniejszając temperaturę gazów pożarowych. W rezultacie możliwe staje się skuteczne ograniczanie rozwoju pożaru przy jednoczesnym zmniejszeniu ryzyka trwałego uszkodzenia przechowywanych publikacji. Z tego względu mgła wodna znajduje zastosowanie między innymi w nowoczesnych archiwach oraz specjalistycznych magazynach bibliotecznych.

SPRAWDŹ: GAŚNICE WODNE MGŁOWE

Innym typem gaśnic wykorzystywanym do pożarów typu B w pomieszczeniach wrażliwych na zabrudzenia są GAŚNICE ŚNIEGOWE. Z ich pomocą można ugasić pożary urządzeń elektrycznych w bibliotekach. Przykładem jest gaśnica Gaśnica śniegowa 2kg CO2 GS2xExclusive Mobiak. Pamiętajmy tylko, że gaśnica ta gasi skutecznie urządzenia elektryczne jak np. komputery, ale nie powinna być używana do gaszenia ciał stałych, czyli między innymi książek i drewnianych regałów.

Gazy gaśnicze stosowane są do ochrony szczególnie cennych zbiorów

W przypadku obiektów przechowujących unikalne rękopisy, starodruki oraz dokumenty historyczne coraz częściej wykorzystuje się stałe instalacje gaszenia gazowego. Środki takie jak azot, argon lub mieszaniny gazów obojętnych pozwalają ugasić pożar poprzez obniżenie stężenia tlenu w chronionym pomieszczeniu. Metoda ta nie powoduje zawilgocenia papieru ani uszkodzeń mechanicznych księgozbioru. Po zakończeniu akcji gaśniczej nie pozostają również osady wymagające kosztownego usuwania. Instalacje gazowe stosowane są głównie tam, gdzie przechowywane są zbiory posiadające wyjątkową wartość historyczną lub naukową. Ze względu na koszty wdrożenia wykorzystuje się je przede wszystkim w archiwach państwowych, muzeach oraz dużych bibliotekach naukowych.

Dlaczego gaśnice proszkowe nie zawsze są najlepszym wyborem?

Gaśnice proszkowe skutecznie tłumią płomienie i należą do najpopularniejszych urządzeń gaśniczych spotykanych w budynkach użyteczności publicznej. W przypadku pożarów książek ich zastosowanie może jednak prowadzić do powstania dodatkowych problemów. Drobny proszek gaśniczy wnika pomiędzy strony publikacji, osadza się na okładkach oraz przedostaje do wnętrza regałów. Usunięcie go z dużych księgozbiorów jest czasochłonne i często niemożliwe bez częściowego uszkodzenia materiałów. W sytuacji ratowania zwykłego wyposażenia biurowego skuteczność proszku pozostaje bezdyskusyjna, jednak podczas ochrony cennych dokumentów i archiwów poszukuje się metod pozwalających ograniczyć ilość wtórnych zanieczyszczeń.

Działania ratownicze nie kończą się po ugaszeniu ognia

Ugaszenie pożaru stanowi jedynie pierwszy etap procesu ratowania księgozbioru. Książki narażone na działanie wysokiej temperatury, dymu lub wody wymagają dalszych działań konserwatorskich. W wielu przypadkach niezbędne okazuje się osuszanie publikacji przy wykorzystaniu specjalistycznych metod próżniowych lub zamrażania pozwalającego zatrzymać proces degradacji papieru. Usuwanie sadzy, zabezpieczanie opraw oraz odtwarzanie uszkodzonych egzemplarzy może trwać miesiącami. Im szybciej zostaną podjęte działania po ugaszeniu pożaru, tym większe szanse na uratowanie części zbiorów. Z tego względu w bibliotekach i archiwach opracowywane są szczegółowe procedury postępowania na wypadek pożaru.

Jak ograniczyć ryzyko utraty książek podczas pożaru?

Najskuteczniejszym sposobem ochrony księgozbiorów pozostaje zapobieganie powstaniu pożaru oraz jego szybkie wykrywanie. Współczesne biblioteki i archiwa wykorzystują systemy sygnalizacji pożarowej, czujki dymu oraz zaawansowane instalacje gaśnicze dostosowane do charakteru przechowywanych zbiorów, w tym systemy SUG. 

Ograniczeniem ryzyka jest także wykorzystywanie impregnatów ogniochronnych. Istnieje szereg rozwiązań m.in. produkty marki BURNBLOCK pozwalające na zabezpieczenie drewna, papieru czy tekstyliów.

Odpowiednie warunki przechowywania, regularne przeglądy instalacji elektrycznych oraz szkolenie personelu znacząco zmniejszają ryzyko wystąpienia niebezpiecznych zdarzeń. W przypadku pożaru każda minuta ma ogromne znaczenie, ponieważ papier należy do materiałów bardzo szybko reagujących na działanie ognia. Właściwie dobrane środki gaśnicze oraz sprawna reakcja służb ratowniczych pozwalają ograniczyć straty i zwiększyć szanse na zachowanie cennych publikacji dla przyszłych pokoleń.

źródła:

https://www.gov.pl/web/kppsp-tczew/zasady-uzycia-podrecznego-sprzetu-gasniczego

https://pol-poz.pl/gasnice-rodzaje