Pożary torfowisk należą do najbardziej wymagających zdarzeń, z jakimi mogą spotkać się strażacy i służby odpowiedzialne za ochronę środowiska. W przeciwieństwie do typowych pożarów lasów lub łąk ogień nie ogranicza się wyłącznie do powierzchni terenu, lecz bardzo często rozwija się w głębszych warstwach torfu. Powoduje to znaczne utrudnienia podczas lokalizacji źródeł spalania oraz wydłuża czas prowadzenia działań gaśniczych. W niektórych przypadkach pożary torfowisk mogą utrzymywać się przez wiele dni, a nawet tygodni, wymagając ciągłego monitorowania i dogaszania. Zrozumienie specyfiki tego rodzaju pożarów pozwala lepiej ocenić, dlaczego ich gaszenie wymaga zastosowania innych metod niż w przypadku większości pożarów terenów otwartych.
Dlaczego pożary torfowisk są tak trudne do ugaszenia?
Torf powstaje w wyniku wieloletniego gromadzenia się szczątków roślinnych w środowisku o wysokiej wilgotności. W warunkach naturalnych stanowi materiał silnie nasiąknięty wodą, jednak podczas długotrwałych okresów suszy jego właściwości ulegają zmianie. Wysuszony torf staje się materiałem łatwopalnym, zdolnym do długotrwałego żarzenia się bez obecności widocznych płomieni. Ogień może rozwijać się pod powierzchnią gruntu, przemieszczając się pomiędzy kolejnymi warstwami materiału organicznego. Zjawisko to sprawia, że nawet po ugaszeniu widocznych zarzewi pożar może nadal rozwijać się pod ziemią. Dodatkowym problemem pozostaje duża ilość dymu oraz gazów powstających podczas spalania torfu, utrudniających prowadzenie działań ratowniczych i stanowiących zagrożenie dla zdrowia ludzi.
Woda pozostaje podstawowym środkiem gaśniczym
Najczęściej wykorzystywanym środkiem podczas gaszenia pożarów torfowisk jest woda. W przeciwieństwie do wielu innych pożarów terenów otwartych nie wystarcza jednak krótkotrwałe podanie dużej ilości środka gaśniczego na powierzchnię objętą ogniem. Skuteczne działania wymagają głębokiego nawodnienia warstw torfu, w których rozwija się proces spalania. Strażacy często prowadzą długotrwałe podawanie wody przy użyciu prądownic gaśniczych oraz specjalistycznych systemów umożliwiających jej dostarczanie do trudno dostępnych miejsc.
SPRAWDŹ: ARMATURA POŻARNICZA
Nawadnianie torfowiska często okazuje się skuteczniejsze niż samo gaszenie powierzchni
Jednym z najważniejszych elementów walki z pożarami torfowisk jest przywracanie odpowiedniego poziomu wilgotności gruntu. Samo polewanie powierzchni wodą nie zawsze pozwala dotrzeć do wszystkich ognisk znajdujących się pod ziemią. Z tego powodu podczas większych akcji podejmowane są działania polegające na podnoszeniu poziomu wód gruntowych oraz czasowym zalewaniu obszarów objętych pożarem. W niektórych przypadkach wykorzystywane są istniejące rowy melioracyjne lub budowane są prowizoryczne zapory zatrzymujące wodę na zagrożonym obszarze. Długotrwałe nawodnienie pozwala ograniczyć dostęp tlenu do żarzącego się torfu i skutecznie wyhamować proces spalania. Tego rodzaju działania wymagają jednak czasu oraz współpracy wielu służb odpowiedzialnych za gospodarkę wodną.
SPRAWDŹ: WĘŻE PPOŻ
Specjalistyczne lance i urządzenia do gaszenia pożarów podpowierzchniowych
Współczesne jednostki ratownicze coraz częściej wykorzystują sprzęt umożliwiający podawanie wody bezpośrednio do wnętrza warstw torfu. Specjalne lance gaśnicze iniekcyjne pozwalają wprowadzać wodę pod ciśnieniem na znaczne głębokości, docierając do miejsc niedostępnych dla tradycyjnych węży strażackich. Lanca gaśnicza umożliwia dostarczenie środka gaśniczego bezpośrednio do warstw torfu objętych procesem żarzenia. Strażacy wbijają metalową lancę na odpowiednią głębokość, a następnie podają wodę pod ciśnieniem przez specjalne otwory znajdujące się w jej dolnej części. Dzięki temu woda trafia bezpośrednio do wnętrza pogorzeliska, skutecznie schładzając materiał i ograniczając dostęp tlenu do strefy spalania. Ograniczeniem tej metody jest konieczność bliskiego podejścia do terenu, co nie w każdych warunkach jest możliwe.
Lotnictwo gaśnicze wspiera działania podczas dużych pożarów torfowisk
W przypadku rozległych pożarów obejmujących trudno dostępne obszary bagienne wykorzystywane są samoloty oraz śmigłowce gaśnicze. Zrzuty wody z powietrza pozwalają ograniczyć rozwój pożaru na powierzchni oraz schładzać obszary zagrożone dalszym rozprzestrzenianiem się ognia. Należy jednak podkreślić, że lotnictwo pełni przede wszystkim funkcję wspierającą. Jednorazowy zrzut dużej ilości wody nie jest w stanie całkowicie ugasić żarzącego się torfu znajdującego się pod ziemią. Działania lotnicze pomagają natomiast ograniczyć intensywność pożaru oraz zwiększyć bezpieczeństwo ratowników prowadzących działania bezpośrednio na miejscu zdarzenia
Dlaczego pożary torfowisk wymagają długotrwałego monitorowania?
Jednym z największych wyzwań związanych z gaszeniem torfowisk jest ryzyko ponownego pojawienia się ognia po zakończeniu zasadniczej fazy działań gaśniczych. Żar utrzymujący się w głębszych warstwach gruntu może przez długi czas pozostawać niewidoczny, a następnie ponownie doprowadzić do rozwoju pożaru. Z tego powodu strażacy oraz służby leśne prowadzą regularne kontrole pogorzelisk, wykorzystując kamery termowizyjne oraz pomiary temperatury gruntu. Dopiero całkowite wyeliminowanie źródeł ciepła pozwala uznać działania za zakończone. W praktyce oznacza to konieczność wielokrotnych powrotów na miejsce zdarzenia oraz prowadzenia obserwacji przez wiele dni po ugaszeniu widocznych oznak pożaru.
Ochrona torfowisk przed pożarami ma znaczenie dla środowiska
Torfowiska pełnią ważną funkcję w przyrodzie, magazynując ogromne ilości wody i dwutlenku węgla. Ich degradacja spowodowana pożarami prowadzi nie tylko do zniszczenia cennych siedlisk przyrodniczych, lecz także do uwalniania znacznych ilości gazów cieplarnianych do atmosfery. Właśnie dlatego działania związane z ochroną torfowisk obejmują nie tylko gaszenie pożarów, ale również przeciwdziałanie ich powstawaniu poprzez utrzymywanie odpowiedniego poziomu nawodnienia oraz ograniczanie procesów osuszania terenów podmokłych. Ochrona tych wyjątkowych ekosystemów stanowi jeden z istotnych elementów działań na rzecz zachowania równowagi przyrodniczej oraz ograniczania skutków zmian klimatycznych.
Kania J., Malawska M., Gutry P., Kamiński J., Wiłkomirski B., Zmiany przyrodnicze torfowiska niskiego spowodowane pożarem, „Woda–Środowisko–Obszary Wiejskie”, 2006, t. 6, z. 2 (18), s. 155–173.
https://www.gov.pl/web/kppsp-bartoszyce/pozar-torfowiska
https://gminaposwietne.pl/wp-content/uploads/2023/03/3.-MATERIALY-DLA-OSP.pdf
