Pożar to zjawisko, które kojarzy nam się przede wszystkim z bardzo szybkim oraz niekontrolowanym rozprzestrzenianiem się ognia. W efekcie prowadzi nie tylko do poważnych strat materialnych, ale stanowi też realne zagrożenie dla życia i zdrowia osób. Warto mieć na uwadze, że definicja pożaru – wbrew temu, co może nam się wydawać – nie jest tak łatwa do określenia.
Mając na uwadze, że pożar jest zjawiskiem nie tylko bardzo niebezpiecznym, ale też powszechnym, warto przyjrzeć się bliżej temu, jak wyglądają jego definicje (również w kontekście prawa karnego), czym są fazy rozwoju pożaru i czym dokładnie jest czworokąt spalania.
Co to jest pożar? Definicje i podstawowe informacje
Ogólna definicja pożaru wskazuje, że jest to niekontrolowany proces spalania, który powstaje poza miejscem do tego przeznaczonym. Zjawisko to rozprzestrzenia się w sposób trudny do opanowania i stanowi zagrożenie dla życia oraz zdrowia ludzi i zwierząt, a także może prowadzić do poważnych strat materialnych.
Zgodnie z normą PN-ISO 8421-1:1997, pożar charakteryzuje się emisją energii cieplnej, której towarzyszy wydzielanie dymu oraz często także płomieni. Do jego najważniejszych cech należą:
- niekontrolowany przebieg,
- realne zagrożenie dla życia i zdrowia,
- wysoka temperatura oraz intensywne wydzielanie ciepła.
Ze względu na swoją dynamikę pożar często wymaga natychmiastowej interwencji straży pożarnej, aby ograniczyć jego skutki i zapobiec dalszym stratom materialnym oraz zagrożeniu dla ludzi.
Pożar - definicja w świetle prawa
W świetle prawa bardzo ważne okazuje się rozróżnienie pożaru od ognia. Wynika to z faktu, że surowsza kara grozi za spowodowanie pożaru niż za nierozważne posługiwanie się ogniem. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, aby dane zjawisko mogło zostać uznane za pożar, musi spełniać następujące kryteria:
- musi być ogniem o dużym zasięgu, który z żywiołową siłą obejmuje mienie ruchome lub nieruchome;
- musi zagrażać życiu lub zdrowiu ludzi albo mieniu w znacznych rozmiarach;
- musi mieć charakter rzeczywisty i trwający.
W przypadku gdy ogień nie osiągnął dużych rozmiarów i został ugaszony w zarodku, działanie sprawcy może być określone jako usiłowanie sprowadzenia pożaru. Możemy zatem stwierdzić, że pożar jest zdarzeniem nagłym, o dużym zasięgu, trudnym do opanowania, którego ugaszenie wymaga znacznego wysiłku.
Określenie dokładnej definicji pożaru ma ogromne znaczenie ze względu na to, że zdecydowana większość incydentów związanych z niekontrolowanym rozprzestrzenianiem się ognia to działanie człowieka. W art. 163 Kodeksu karnego czytamy między innymi, że za spowodowanie pożaru (jako zdarzenia, które zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach) grozi kara pozbawienia wolności od roku do 10 lat.
Jeżeli działanie sprawcy było nieumyślne – kara wynosi od 3 miesięcy do 5 lat (chyba że doszło do śmierci lub uszczerbku na zdrowiu wielu osób, wówczas kara wynosi od 6 miesięcy do 8 lat).
Jeżeli natomiast pożar spowodował śmierć lub ciężki uszczerbek na zdrowiu, a nie wynikał z działania nieumyślnego sprawcy, kara pozbawienia wolności wynosi od 2 do 15 lat. Trzeba również zaznaczyć bardzo ważną rzecz – przepisy prawa nie definiują, co dokładnie rozumiane jest przez słowa “wielu osób”.
Na koniec należy również podkreślić, że początkowo w świetle prawa ogień i pożar uważane były za synonimy. Zmienił to wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 1972 roku, zgodnie z którym za pożar można uznać “tylko taki ogień, który szerzy się siłą żywiołową”. W tym kontekście warto podkreślić, że spowodowanie pożaru oznacza wywołanie ognia o znacznych rozmiarach, który z żywiołową siłą obejmuje mienie ruchome i nieruchome.
Upraszczając, ogień może mieć charakter ograniczony i kontrolowany, natomiast pożar cechuje się dynamicznym i niekontrolowanym rozprzestrzenianiem się.
Słownikowe definicje pożaru
Słownik języka PWN wskazuje trzy różne znaczenia słowa pożar, gdzie istotną rolę odgrywa jego gwałtowność:
- «palenie się budynków, lasów itp., ogień ogarniający dużą przestrzeń»
- «gwałtowne, niepohamowane uczucie»
- «gwałtownie rozprzestrzeniające się dramatyczne wydarzenia».
Wielki słownik języka polskiego wskazuje, że pożar to “palenie się ogniem” lub “płomieniem ogarniającym dużą przestrzeń”, ale też “miejsce, w którym jest pożar”. W znaczeniu przenośnym będzie to “gwałtowne i gorące uczucie do kogoś”. Zestawienie tych definicji pokazuje, że pożar kojarzony jest przede wszystkim z nagłym, trudnym do opanowania zjawiskiem o dużej sile oddziaływania.
Sprawdź: GAŚNICE
Fazy pożaru
Wyróżniamy trzy fazy pożaru, które opisują jego rozwój – od momentu zapłonu do wygaszenia. Pomagają lepiej zrozumieć, co dzieje się z ogniem w danym etapie i jak na niego reagować. Ma to ogromne znaczenie przede wszystkim w kontekście bezpieczeństwa przeciwpożarowego.
1. Faza pierwsza – nazywana wzrostem lub rozwojem pożaru.
To moment, w którym źródło ciepła (na przykład iskra) ogrzewa materiał łatwopalny. Pojawiają się pierwsze gazy i dym, które wędrują do góry i zbierają się pod sufitem. W tej fazie ogień jest jeszcze stosunkowo niewielki, ale zaczyna intensywnie oddziaływać na otoczenie, stopniowo zwiększając swoją dynamikę. Istotne jest to, że ciepło rozchodzi się dalej i może zapalać kolejne rzeczy w pobliżu. Kluczowe znaczenie w tej fazie ma fakt, że ogień dopiero się rozwija, a jego intensywność uzależniona będzie od dostępnego paliwa.
To właśnie w pierwszej fazie pożaru istnieje największa szansa na jego szybkie ugaszenie przy użyciu podręcznego sprzętu gaśniczego. Dlatego też niezwykle ważnym jest, by mieć na podorędziu gaśnicę. Szybka reakcja pozwala często na tym etapie uniknąć dramatycznych konsekwencji zaistnienia pożaru.
2. Faza druga – to pożar w pełni rozwinięty.
Na tym etapie osiągana jest maksymalna temperatura, a pożar stabilizuje się i przechodzi w tzw. stan prawie stacjonarny. W praktyce oznacza to stałą szybkość procesów spalania. Wszystkie materiały palne ulegają spaleniu, z kolei spalanie w dużej mierze zależy od wentylacji, czyli dostępności tlenu. Ta faza trwa do momentu aż wyczerpie się paliwo.
3. Faza trzecia – wygaszania.
Następuje w momencie, gdy maksymalna temperatura pożaru spada o 20%, co związane jest między innymi z powolnym wyczerpywaniem się paliwa i utleniacza. Na tym etapie spada też intensywność spalania, za to rośnie gęstość optyczna dymu.
Flashover i backdraft – dwa pojęcia z zakresu bezpieczeństwa pożarowego
Mówiąc o fazach rozwoju pożaru, nie można zapomnieć, czym jest flashover (czyli rozgorzenie). To gwałtowne przejście pożaru z pierwszej fazy do fazy w pełni rozwiniętej. Polega na bardzo szybkim rozprzestrzenianiu się płomienia, a co za tym idzie – zapłonie wszystkich materiałów palnych, jakie znajdują się w pomieszczeniu.
Innym niebezpiecznym zjawiskiem jest backdraft (wsteczny ciąg płomieni). To gwałtowny zapłon, jaki ma miejsce, kiedy do pomieszczenia z niedoborem tlenu wpuścimy świeże powietrze. Stwarza ogromne zagrożenie, dlatego odgrywa bardzo ważną rolę w szkoleniach strażaków. Zjawisko to może pojawić przede wszystkim w przypadku pożaru piwnic albo zamkniętych pomieszczeń. Zwiastującymi go sygnałami mogą być bardzo wysoka temperatura drzwi, klamek albo szyb w oknach, gęsty dym, czy też dźwięk zasysanego powietrza.
Zasadnicza różnica między przywołanymi pojęciami polega na tym, że flashover spowodowany jest nadmiarem ciepła, natomiast backdraft nagłym dopływem tlenu.
Czworokąt spalania - czym jest i jaką pełni rolę?
Czworokąt spalania można uznać za rozwinięcie stosowanego dawniej trójkąta pożarowego. To podstawowe narzędzie, które pomaga strażakom szybko ocenić, jak rozwija się pożar i jak go skutecznie zatrzymać. Klasyczny trójkąt obejmował trzy podstawowe elementy, a mianowicie: paliwo, utleniacz, źródło energii inicjującej. Zabrakło w nim jednak jeszcze jednego ważnego elementu – reakcji łańcuchowej, która odpowiada za samopodtrzymywanie spalania.
Obecny model stosuje się w krajowych oraz międzynarodowych standardach pożarniczych. Odgrywa podstawową rolę między innymi w analizie ryzyka, czy też wyborze taktyki gaśniczej. Analiza czworokąta spalania pozwala nam stwierdzić, że do powstania i rozwoju pożaru niezbędne są cztery czynniki:
- materiał palny - stały (drewno), ciekły (benzyna) albo gazowy;
- utleniacz - na przykład tlen znajdujący się w powietrzu;
- źródło energii - coś, co inicjuje spalanie, na przykład iskra albo płomień;
- reakcja łańcuchowa - mechanizm, w którym ogień napędza sam siebie. Powstające ciepło wywołuje kolejne spalanie, dzięki czemu pożar nie gaśnie, tylko się rozwija.
Usunięcie choćby jednego z tych elementów powoduje przerwanie procesu spalania, co stanowi podstawę większości metod gaszenia pożarów.
Zrozumienie czworokąta spalania pomaga nie tylko strażakom. To także praktyczna wiedza, dzięki której łatwiej zrozumieć, jak powstaje pożar i co zrobić, aby go zatrzymać – na przykład poprzez usunięcie jednego z jego elementów.
Wnioski
Znajomość najważniejszych zagadnień związanych z teorią pożaru, jak jego definicje albo fazy, może okazać się bardzo przydatna nie tylko w przypadku przyszłych strażaków. Dzięki tym informacjom można lepiej odnaleźć się w sytuacji zagrożenia, ale przede wszystkim – wiedzieć, jakich błędów nie należy popełniać, aby nie doszło do większego rozprzestrzeniania się żywiołu.
Określenie jasnej definicji pożaru ma również ogromne znaczenie z punktu widzenia prawa karnego. Trzeba bowiem pamiętać, że inna kara grozi za celowe podpalenie, a inna za nieumyślne rozprzestrzenianie ognia. W tym kontekście znajomość obowiązującej w danym obszarze wydaje się kluczowa.
Bibliografia:
Witczak: Pojęcie pożaru w świetle obowiązujących przepisów prawnych, nauki prawa i orzecznictwa. Dostęp online: https://bibliotekanauki.pl/articles/136332
https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kodeks-wykroczen-16788218/art-82
https://www.gov.pl/web/rcb/pozar--badz-bezpieczny6
